Geen compromissen: vos looft egel

 

hedgehogfoxEen mooi stuk van Ian Buruma, afgelopen donderdag in het NRC.De nederlands-Amerikaanse intellectueel betoogde in zijn artikel met detitel ‘Geloof geeft de morele kracht bij het trotseren van dictaturen’dat geloof (en daaronder schaarde hij ook seculiere vormen van geloof,zoals het communisme) mensen beter in staat stelt om zich te verzettentegen onderdrukking, dan dat seculiere liberalen dat kunnen.

‘Liberalen zijn het hardst nodig wanneer er compromissen moetenworden gesloten; maar tegenover grof geweld heb je niet zoveel aan hen.In zulke omstandigheden nemen visionairen, romantici en gelovigen, doorhun overtuiging gedreven, risico’s die de meesten van ons nietaandurven’

Prachtig geschreven en helemaal mee eens. Toch betekent dit artikeleen interessante wending in zijn gedachtegoed sinds hij samen metAvishai Marghalit het boek Occidentalism. The west in the eyes of its enemies schreef. In dat boek definiëren de schrijvers een bepaalde stroming binnen het denken die zij occidentalisme noemden. Occidentalismezou je kunnen omschrijven als een karikatuur van de Westersemoderniteit. Het is de idee dat de westerse, moderne manier van leven,met zijn kapitalisme, zijn grote industriële steden, zijn seksuelelosbandigheid, zijn materialisme, oppervlakkigheid en decadentie, inessentie verwerpelijk is. Het is de ideologie van de Duitse romantici,van de Japanse nationalisten, de nationaal-socialisten en de modernefundamentalistische jihadisten dat dit beeld van de occident, die zegelijk stellen met de gehele westerse wereld, vernietigd moet worden.

Een spannende analyse van hoe ideeën een wereldbeeld kunnenperverteren. Buruma en Margalit leggen haarfijn een vinger op hetgevaar van het hebben van een gesloten wereldbeeld, op de wijze waaropoccidentalistische vooroordelen zo ontmenselijkend kunnen werken, datmen in staat is tot de meest gruwelijke vormen van geweld.

Ondanks de redelijkheid van dit boek heeft me een aantal dingen toch nooit helemaal lekker gezeten. Netals veel andere auteurs in het spoor van de Britse denker Isaiah Berlinkrijgen de Romantici me iets teveel de schuld van al het leed op dezeaardbol. Alsof de gevoelsmatige idee dat er iets niet helemaal kloptaan deze wereld waarin we dag-in-dag-uit met de meest platte commerciegeconfronteerd worden en de wil om daar iets aan te doen altijd slechtis. Alsof de kneedbare, rekbare identiteit van de liberaal altijdsympathieker is dan een iets meer geprofileerde en een scherpereovertuiging. Alsof een optimistisch geloof altijd onderdoet voor debrave, degelijke, compromis-zoekende, beheerste en altijd genuanceerdeliberale prudentie.

En nu geeft Ian Buruma zelf aan waar de beperkingen zitten van zijneigen tegenstelling. ‘Gelovigen’ kunnen zich veel overtuigder verzettentegen dictaturen dan de mannen en vrouwen van het liberale midden. Zekunnen dan misschien beter niet regeren: zonder hen is het verzet tegenonderdrukking beperkt. Isaiah Berlin sprak over de egel en de vos.De egel is hier de gelovige, die kent één truc, terwijl de vos meerderetrucs kent om ergens te komen: de liberaal. Maar in een omgeving vantotale onderdrukking zijn de stekels van de egel waarschijnlijkwaardevoller dan alle listen van de vos. Door zijn stekels is de egelin staat om op grond van een eigen ethiek beslissingen te maken, eenethiek die (voor hem) boven de ethiek van de omgeving uitstijgt. Geencompromissen mogelijk.

Ik moest aan Lyndie England denken. De militair die betrokken wasbij het Abu Ghraib schandaal in Irak. Haar antwoord op de vraag waaromze eigenlijk mee had gedaan aan het martelen en vernederen vangevangenen was: ‘because everyone was doing it’. Het antwoord van eenvos. Een domme vos, zeker, maar wel een vos. Een egel zal altijd eerstbij de eigen overtuigingen te rade gaan. Geen compromissen.

Maar de protesterende monniken in Birma waren egels! Of het nu hungeloof was of een ander soort overtuiging: ze gaven geen krimp. De moedom je als minderheid te verzetten tegen de status quo, zodanig dat jeer met je eigen leven bij in kan schieten, dát is de moed van een egel.Geen compromissen.

Maar niet alleen in een dictatuur hebben de romantici, devisionairen en de gelovigen hun nut. Ook in een democratie zijn zijnoodzakelijk voor het debat. Liberalen zijn belangrijk voor destabiliteit en rust van een natie, maar hebben een notoire slappe rug.Zoals de kikker die je kan koken door het water langzaam warmer temaken (als je de kikker in één keer in kokend water gooit, spring hijeruit) zo zijn liberalen in hun relativering en compromisbereidheid ookin staat om zeer kwalijke ontwikkelingen uit het oog te verliezen:zaken als de vercommercialisering, verplatting en infantilisering vande maatschappij, evenals de langzame vernietiging van het milieu en hetbroeikaseffect worden door hen gauw goedgepraat (‘het zal zo’n vaartniet lopen’, ‘het valt allemaal wel mee’). Het zijn socialisten,romantici, visionairen en christenen die daarop wijzen en dankzij hunrelatief gesloten wereldbeeld alarm slaan.

Ian Buruma slaat dus de spijker op zijn kop, al zou ik nog eenstapje verder willen gaan. Een zeker radicalisme en zelfs het hebbenvan een relatief gesloten wereldbeeld is niet alleen maar slecht(hoewel het zeker gevaarlijk kan zijn en deze mensen beter niet kunnenregeren). Als deze mensen, deze buitenbeentjes, er niet zijn, worden weallemaal langzaam als kikkers gekookt.

Advertenties
Een reactie plaatsen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: